Fot. Dominik Czapigo
Irena Sandecka
Ur. 11 kwietnia 1912 w Humaniu (Rosja), gdzie rozpoczęła edukację. W 1921 roku po zakończeniu wojny polsko-bolszewickiej rodzina Sandeckich przez „zieloną granicę” przeszła na terytorium Polski. Początkowo zamieszkali w Warszawie. Tam Irena Sandecka ukończyła dwie klasy pensji. Na zaproszenie wizytatora Liceum Krzemienieckiego przenieśli się do Krzemieńca, gdzie matka, Maria Sandecka, znalazła zatrudnienie jako przełożona internatu żeńskiego. W Krzemieńcu Irena Sandecka kontynuowała naukę w Gimnazjum im. Tadeusza Czackiego, a następnie w Seminarium Nauczycielskim im. Hugona Kołłątaja. W latach 1930–36 studiowała pedagogikę na Uniwersytecie Jagiellońskim. Po studiach pracowała jako nauczycielka w szkołach podstawowych w Równem, Krzemieńcu i Sosnowcu. Wybuch II wojny światowej zastał ją w Belgii, gdzie prowadziła półkolonie dla dzieci polskich robotników. Okrężną drogą dostała się do Lwowa. Tam zgłosiła się do Przysposobienia Wojskowego Kobiet, a następnie pracowała jako pielęgniarka. Po wkroczeniu Sowietów do Lwowa wyjechała do Krzemieńca. Do połowy 1941 roku pracowała jako sekretarka Szkoły Leśnej w Białokrynicy. Podczas okupacji niemieckiej znalazła zatrudnienie w Krzemieńcu w charakterze maszynistki w niemieckim biurze. W tym czasie pomagała Polakom uciekającym przed mordami dokonywanymi przez ukraińskich nacjonalistów na Wołyniu. Od 1943 roku pracowała jako laborantka w miejscowym szpitalu. Tę pracę kontynuowała także po wojnie. W 1944 roku została aresztowana przez lwowskie NKWD i przetrzymywana przez trzy i pół miesiąca w Krzemieńcu i Zbarażu. Jako jedna z nielicznych osób narodowości polskiej mieszkających w Krzemieńcu nie zdecydowała się na wyjazd repatriacyjny do powojennej Polski. Od tego czasu aż po lata 90. aktywnie przyczyniała się do zachowania polskości w Krzemieńcu: udzielała się w miejscowym kościele parafialnym p.w. św. Stanisława, organizując chór oraz pełniąc przez 30 lat funkcję organistki. Prowadziła także tajne nauczanie (m.in. religii i języka polskiego) dzieci z małżeństw polsko-ukraińskich. Po 1991 roku zajmowała się również przygotowywaniem kandydatów na studia stypendialne w Polsce. Należała do współzałożycieli Towarzystwa Odrodzenia Kultury Polskiej im. Juliusza Słowackiego. Zmarła 25 marca 2010 w Krzemieńcu.